Ελευθερία και εξαναγκασμός στον Σπινόζα

Οι ορισμοί του ελεύθερου (res libera) και του εξαναγκασμένου πράγματος (res coacta) στην Ηθική εκκινούν από την αρχή της αναγκαιότητας και της αιτιότητας. Ο Θεός ή φύση, η μια και μοναδική υπόσταση, είναι κατά απόλυτη αναγκαιότητα ελεύθερο πράγμα, διότι είναι αυταίτιο (causa sui), είναι, υπάρχει, κατανοεί και ενεργεί σε τέλεια ισοδυναμία και ταύτιση, αποκλειστικά κατά τους νόμους της φύσης του. Η πραγματικότητα είναι τελειότητα και αποκλείεται άλλο ενδεχόμενο, απορρίπτονται οι τελεολογικές θεωρίες και οι θεωρίες για το αυτεξούσιο, την ελεύθερη βούληση. Υπόσταση και διαθέσεις, αρχή και συνέπεια, αιτία και αποτέλεσμα, όπως εκφράζονται στη διδασκαλία «causa seu ratio» ενώνονται με και στην ίδια απόλυτη αναγκαιότητα. Η ύπαρξη των τρόπων της πεφυκυίας φύσης (natura naturata) παράγεται από τη θεία ενέργεια. Όμως, η θεϊκή ενέργεια δεν μπορεί να είναι και να συλλαμβάνεται κατακερματισμένη στα επιμέρους, ενικά πράγματα. Αντίθετα, ταυτόχρονα παράγονται όλοι οι καθορισμοί στο εσωτερικό του γένους του είναι της φύουσας φύσης (natura naturans), στο οποίο ανήκουν. Ο άνθρωπος εντάσσεται στο άπειρο αλληλεξαρτώμενο δίκτυο των αιτιωδώς συνδεόμενων πραγμάτων. Κάθε πράγμα, συμπεριλαμβανομένου του ανθρώπου, είναι έκφραση με συγκεκριμένο, καθορισμένο τρόπο της θεϊκής δύναμης, επομένως κατά την ενεργή ουσία του έχει την τάση, όσο εξαρτάται από το ίδιο, επιθυμεί, να εμμείνει στο είναι. Όσο ο άνθρωπος κατανοεί, το conatus ενισχύεται, μεταβαίνει σε χαρά, αρχή των θετικών συναισθημάτων, και η δύναμη μεγεθύνεται. Ενόσω ο άνθρωπος δεν κατανοεί, εξαναγκάζεται. Η μετατροπή των παθητικών συναισθημάτων σε ισακριβείς ιδέες (ideae adequatae) μέσω της αδιάλειπτης εξάσκησης του Λόγου, είναι απελευθερωτική ενέργεια. Εισάγει στη διανοητική αγάπη του Θεού (amor intellectualis Dei), όπου, καθόσον θεωρείται σοφός και ευδαίμων, ο άνθρωπος κατανοεί την αναγκαιότητα έσωθεν ως μέρος της φύσης. Στη Θεολογικοπολιτική Πραγματεία εγκαθίσταται η θεμελιώδης ατομική συνθήκη απελευθέρωσης, η ελευθερία της σκέψης και του λόγου στην πολιτικά οργανωμένη κοινωνία, η οποία προϋποθέτει την εκρίζωση της θρησκευτικής προκατάληψης. Στην Πολιτική Πραγματεία, μέσω της κεφαλαιώδους ισοδυναμίας δικαίου και δύναμης, αναδεικνύεται η ουσιώδης σημασία του πλήθους και των κοινών παθών και διερευνώνται οι όροι της καλύτερης εκδοχής οποιασδήποτε μορφής πολιτεύματος, ώστε το απελευθερωτικό διάβημα της Ηθικής να είναι εφικτό.

Authors dc:creator

• ΝΙΚΟΛΑΟΥ ΕΛΕΝΗ
• NIKOLAOU ELENI

• Φιλοσοφία- Ψυχολογία
• Philosophy - Psychology

Language dc:language

Ελληνικά, Greek

Identifier

uoadl:5400907

OAI identifier oai:identifier

oai:lib.uoa.gr:uoadl:5400907