Vonskuverk og misgjörningar. Dómsvaldið gegn brotlegum bændum og fjölskyldum þeirra 1792-1808

Markmið rannsóknarinnar er að draga upp mynd af aðstæðum almúgafólks og tíðaranda á tímabilinu frá 1790 til 1810. Hér eru sagðar sögur fimm bændafjölskyldna sem gerðust sekar um sauðaþjófnað og raktar þær afleiðingar sem afbrotin höfðu í för með sér fyrir fjölskyldurnar og nærsamfélag þeirra. Húsbændurnir fimm höfðu aldrei áður gerst brotlegir við lög og hvorki þeir, né aðrir heimilismenn, höfðu haft á sér orð um óráðvendni. Þeir sem brotið var gegn voru flestir einnig bændur og almúgamenn sem bjuggu við svipaðar aðstæður og þeir brotlegu. Líkast til voru fæstir þeirra vel aflögufærir með matvæli. Málin sem tekin eru til umfjöllunar fóru alla leið í dómskerfinu, frá héraðsdómi til alþingis eða landsyfirréttar. Í öllum tilvikum varð húsbóndinn að afplána dóm og þrír þeirra voru dæmdir til ævilangrar þrælkunar. Yfirleitt hlaut húsmóðirin einnig dóm og jafnvel aðrir heimilismenn, fyrir beina þátttöku í brotinu, hylmingu, meðvitund eða neyslu þýfis. Í kjölfarið fylgdi upplausn heimilisins sem var íþyngjandi fyrir íbúa hreppanna, sem báru ábyrgð á forsjá ómaga, uppihaldi og kristindómsfræðslu ef nánustu ættingjar voru ekki færir um slíkt. Rannsóknin byggir á frumheimildum dómabóka viðkomandi sýslna sem greina frá yfirheyrslum og vitnisburði málsaðila, sem og gagna Landsyfirréttar og fangelsisyfirvalda. Einnig var leitað í hreppsbækur, þar sem þær fundust, prestþjónustubækur og sóknarmannatöl, svo nokkuð sé nefnt. Á þeim tíma sem hér um ræðir voru gerðar talsverðar breytingar á refsilöggjöf og dómaframkvæmd og voru uppi tvö sjónarmið sem erfitt gat verið að samræma. Annars vegar höfðu yfirvöld áhyggjur af öldu þjófnaðar, sem stóð í beinu sambandi við hungursneyð Móðuharðinda og harðindaára á fyrsta áratug 19. aldar. Lög voru sett sérstaklega fyrir Ísland sem áttu að hafa fælingaráhrif og var ætlað að stemma stigu við gripdeildum, einkum sauðaþjófnaði. Á hinn bóginn léku hugmyndastraumar upplýsingarinnar sem boðuðu betrun sakamanna og mildi í dómaframkvæmd og voru tilmæli þar um gefin út. Jafnframt voru settar réttarfarsreglur sem tryggja áttu réttlátari og hraðari málsmeðferð, leita skyldi skýringa á orsökum afbrota og taka aukið tillit til aðstæðna þess brotlega. Rannsókn þessi varpar ljósi á þá togstreitu sem þessi tvö ólíku sjónarmið ollu. Hún leiðir einnig í ljós að þó dómstólar hafi reynt að vanda störf sín eftir bestu getu, þá gátu ýmsir aðrir þættir haft áhrif á dómaframkvæmdina sjálfa, sem á stundum virðist hafa verið tilviljanakennd.

Author dc:creator

• Eiríkur Hermannsson 1951-

Contributors dc:contributor

• Háskóli Íslands

• Sagnfræði
• Samfélag
• Þjófnaðir
• Refsingar
• Dómar
• 18. öld
• 19. öld

Language dc:language.iso

is

Handle dc:identifier.uri

http://hdl.handle.net/1946/24241

OAI identifier oai:identifier

oai:skemman.is:1946/24241