Þegar stefna mætir landi: Vernd og endurheimt birkiskóga í aðalskipulagi sveitarfélaga

Vernd og endurheimt birkiskóga hafa fengið aukið vægi í íslenskri stefnumótun á síðustu árum, meðal annars í tengslum við náttúruvernd, loftslagsmál, líffræðilega fjölbreytni og sjálfbæra landnýtingu. Óljósara er þó hvernig þessi aukna áhersla birtist í aðalskipulagsáætlunum sveitarfélaga, þar sem ákvarðanir um landnotkun, vernd og endurheimt taka á sig staðbundna mynd. Markmið þessarar rannsóknar er að greina hvernig lagaleg og stefnumótandi umgjörð um vernd og endurheimt birkiskóga á Íslandi birtist í aðalskipulagsáætlunum sveitarfélaga og hvort markmið og áherslur á landsvísu komi þar fram með skýrum og markvissum hætti. Rannsóknin byggist á eigindlegri skjalagreiningu. Annars vegar voru greind lög, stefnur, áætlanir og önnur viðmið á landsvísu sem varða vernd og endurheimt birkiskóga. Hins vegar voru greindar 29 aðalskipulagsáætlanir sveitarfélaga sem voru staðfestar á árunum 2020 - 2025. Við greiningu aðalskipulagsáætlana var beitt stýrðri eigindlegri innihaldsgreiningu með fyrirfram skilgreindum greiningarviðmiðum, matskvarða og staðlaðri skráningu í matsblöð fyrir hvert sveitarfélag. Niðurstöðurnar sýna að lagalegur og stefnumótandi rammi um vernd og endurheimt birkiskóga á Íslandi er almennt sterkur og að megináherslur hans birtast með einhverjum hætti í flestum aðalskipulagsáætlunum sveitarfélaga. Áherslur á náttúruvernd, vistheimt, landgræðslu, skógrækt, kolefnisbindingu og sjálfbæra landnýtingu koma víða fram í skipulagsgögnum. Þegar nánar er að gáð reynist birting endurheimtar birkiskóga þó oft almennari en svo að hún feli í sér skýra og sértæka skipulagslega útfærslu. Í sumum aðalskipulagsáætlunum eru birkiskógar nefndir sérstaklega og stefnu fylgt eftir með afmörkun svæða, skipulagsákvæðum eða öðrum skýrum útfærslum. Í mörgum tilvikum birtast þeir hins vegar fremur óbeint, sem hluti af víðari orðræðu um skógrækt, landgræðslu, endurheimt eða loftslagsmál. Niðurstöðurnar benda einnig til þess að skyld viðfangsefni, svo sem uppgræðsla og endurheimt votlendis, hafi oft fengið skýrari skipulagslega framsetningu en endurheimt birkiskóga. Helsta niðurstaða rannsóknarinnar er því sú að helsti veikleiki aðalskipulagsáætlana sveitarfélaga liggur almennt ekki í skorti á stefnu sem slíkri, heldur í því að markmið á landsvísu eru oft ekki útfærð með nægilega sértækum og skýrum hætti í aðalskipulagsáætlunum sveitarfélaga þegar kemur að birkiskógum. Rannsóknin bendir jafnframt til þess að skýrari hugtakanotkun og skýrari aðgreining milli skógræktar, nýskógræktar, landgræðslu og endurheimtar birkiskóga gæti styrkt bæði stefnumótun og skipulagslega útfærslu. Niðurstöðurnar gefa til kynna að tækifæri til úrbóta liggi meðal annars í skýrari leiðbeiningum fyrir sveitarfélög, skýrari skipulagsramma, afmörkun forgangssvæða, mælanlegri markmiðum og markvissari eftirfylgni og vöktun. Lykilorð: birkiskógar, endurheimt vistkerfa, aðalskipulag, sveitarfélög, skipulagsgerð, náttúruvernd, landnýting.

Author dc:creator

• Berglind Guðjónsdóttir 1975-

Contributors dc:contributor

• Landbúnaðarháskóli Íslands

• Skipulagsfræði
• Birkiskógar
• Vistheimt
• Aðalskipulag
• Sveitarfélög
• Skipulagsgerð
• Umhverfisvernd
• Landnýting

Language dc:language.iso

is

Handle dc:identifier.uri

https://hdl.handle.net/1946/53709

OAI identifier oai:identifier

oai:skemman.is:1946/53709