{"id":{"repo_id":"ag-u-iceland","oai_identifier":"oai:skemman.is:1946/53709"},"canonical_url":"https://search.dev.ndltd.org/etd/ag-u-iceland/oai:skemman.is:1946/53709","repository":{"repo_id":"ag-u-iceland","name":"Agricultural University of Iceland","base_url":"https://skemman.is/oai/request"},"display":{"title":"Þegar stefna mætir landi: Vernd og endurheimt birkiskóga í aðalskipulagi sveitarfélaga","abstract":"Vernd og endurheimt birkiskóga hafa fengið aukið vægi í íslenskri stefnumótun á síðustu árum, meðal annars í tengslum við náttúruvernd, loftslagsmál, líffræðilega fjölbreytni og sjálfbæra landnýtingu. Óljósara er þó hvernig þessi aukna áhersla birtist í aðalskipulagsáætlunum sveitarfélaga, þar sem ákvarðanir um landnotkun, vernd og endurheimt taka á sig staðbundna mynd. Markmið þessarar rannsóknar er að greina hvernig lagaleg og stefnumótandi umgjörð um vernd og endurheimt birkiskóga á Íslandi birtist í aðalskipulagsáætlunum sveitarfélaga og hvort markmið og áherslur á landsvísu komi þar fram með skýrum og markvissum hætti. Rannsóknin byggist á eigindlegri skjalagreiningu. Annars vegar voru greind lög, stefnur, áætlanir og önnur viðmið á landsvísu sem varða vernd og endurheimt birkiskóga. Hins vegar voru greindar 29 aðalskipulagsáætlanir sveitarfélaga sem voru staðfestar á árunum 2020 - 2025. Við greiningu aðalskipulagsáætlana var beitt stýrðri eigindlegri innihaldsgreiningu með fyrirfram skilgreindum greiningarviðmiðum, matskvarða og staðlaðri skráningu í matsblöð fyrir hvert sveitarfélag. Niðurstöðurnar sýna að lagalegur og stefnumótandi rammi um vernd og endurheimt birkiskóga á Íslandi er almennt sterkur og að megináherslur hans birtast með einhverjum hætti í flestum aðalskipulagsáætlunum sveitarfélaga. Áherslur á náttúruvernd, vistheimt, landgræðslu, skógrækt, kolefnisbindingu og sjálfbæra landnýtingu koma víða fram í skipulagsgögnum. Þegar nánar er að gáð reynist birting endurheimtar birkiskóga þó oft almennari en svo að hún feli í sér skýra og sértæka skipulagslega útfærslu. Í sumum aðalskipulagsáætlunum eru birkiskógar nefndir sérstaklega og stefnu fylgt eftir með afmörkun svæða, skipulagsákvæðum eða öðrum skýrum útfærslum. Í mörgum tilvikum birtast þeir hins vegar fremur óbeint, sem hluti af víðari orðræðu um skógrækt, landgræðslu, endurheimt eða loftslagsmál. Niðurstöðurnar benda einnig til þess að skyld viðfangsefni, svo sem uppgræðsla og endurheimt votlendis, hafi oft fengið skýrari skipulagslega framsetningu en endurheimt birkiskóga. Helsta niðurstaða rannsóknarinnar er því sú að helsti veikleiki aðalskipulagsáætlana sveitarfélaga liggur almennt ekki í skorti á stefnu sem slíkri, heldur í því að markmið á landsvísu eru oft ekki útfærð með nægilega sértækum og skýrum hætti í aðalskipulagsáætlunum sveitarfélaga þegar kemur að birkiskógum. Rannsóknin bendir jafnframt til þess að skýrari hugtakanotkun og skýrari aðgreining milli skógræktar, nýskógræktar, landgræðslu og endurheimtar birkiskóga gæti styrkt bæði stefnumótun og skipulagslega útfærslu. Niðurstöðurnar gefa til kynna að tækifæri til úrbóta liggi meðal annars í skýrari leiðbeiningum fyrir sveitarfélög, skýrari skipulagsramma, afmörkun forgangssvæða, mælanlegri markmiðum og markvissari eftirfylgni og vöktun. Lykilorð: birkiskógar, endurheimt vistkerfa, aðalskipulag, sveitarfélög, skipulagsgerð, náttúruvernd, landnýting.","abstract_html":"Vernd og endurheimt birkiskóga hafa fengið aukið vægi í íslenskri stefnumótun á síðustu árum, meðal annars í tengslum við náttúruvernd, loftslagsmál, líffræðilega fjölbreytni og sjálfbæra landnýtingu. Óljósara er þó hvernig þessi aukna áhersla birtist í aðalskipulagsáætlunum sveitarfélaga, þar sem ákvarðanir um landnotkun, vernd og endurheimt taka á sig staðbundna mynd. Markmið þessarar rannsóknar er að greina hvernig lagaleg og stefnumótandi umgjörð um vernd og endurheimt birkiskóga á Íslandi birtist í aðalskipulagsáætlunum sveitarfélaga og hvort markmið og áherslur á landsvísu komi þar fram með skýrum og markvissum hætti. Rannsóknin byggist á eigindlegri skjalagreiningu. Annars vegar voru greind lög, stefnur, áætlanir og önnur viðmið á landsvísu sem varða vernd og endurheimt birkiskóga. Hins vegar voru greindar 29 aðalskipulagsáætlanir sveitarfélaga sem voru staðfestar á árunum 2020 - 2025. Við greiningu aðalskipulagsáætlana var beitt stýrðri eigindlegri innihaldsgreiningu með fyrirfram skilgreindum greiningarviðmiðum, matskvarða og staðlaðri skráningu í matsblöð fyrir hvert sveitarfélag. Niðurstöðurnar sýna að lagalegur og stefnumótandi rammi um vernd og endurheimt birkiskóga á Íslandi er almennt sterkur og að megináherslur hans birtast með einhverjum hætti í flestum aðalskipulagsáætlunum sveitarfélaga. Áherslur á náttúruvernd, vistheimt, landgræðslu, skógrækt, kolefnisbindingu og sjálfbæra landnýtingu koma víða fram í skipulagsgögnum. Þegar nánar er að gáð reynist birting endurheimtar birkiskóga þó oft almennari en svo að hún feli í sér skýra og sértæka skipulagslega útfærslu. Í sumum aðalskipulagsáætlunum eru birkiskógar nefndir sérstaklega og stefnu fylgt eftir með afmörkun svæða, skipulagsákvæðum eða öðrum skýrum útfærslum. Í mörgum tilvikum birtast þeir hins vegar fremur óbeint, sem hluti af víðari orðræðu um skógrækt, landgræðslu, endurheimt eða loftslagsmál. Niðurstöðurnar benda einnig til þess að skyld viðfangsefni, svo sem uppgræðsla og endurheimt votlendis, hafi oft fengið skýrari skipulagslega framsetningu en endurheimt birkiskóga. Helsta niðurstaða rannsóknarinnar er því sú að helsti veikleiki aðalskipulagsáætlana sveitarfélaga liggur almennt ekki í skorti á stefnu sem slíkri, heldur í því að markmið á landsvísu eru oft ekki útfærð með nægilega sértækum og skýrum hætti í aðalskipulagsáætlunum sveitarfélaga þegar kemur að birkiskógum. Rannsóknin bendir jafnframt til þess að skýrari hugtakanotkun og skýrari aðgreining milli skógræktar, nýskógræktar, landgræðslu og endurheimtar birkiskóga gæti styrkt bæði stefnumótun og skipulagslega útfærslu. Niðurstöðurnar gefa til kynna að tækifæri til úrbóta liggi meðal annars í skýrari leiðbeiningum fyrir sveitarfélög, skýrari skipulagsramma, afmörkun forgangssvæða, mælanlegri markmiðum og markvissari eftirfylgni og vöktun. Lykilorð: birkiskógar, endurheimt vistkerfa, aðalskipulag, sveitarfélög, skipulagsgerð, náttúruvernd, landnýting.","abstract_has_math":false,"creators":["Berglind Guðjónsdóttir 1975-"],"institution":null,"degree_name":null,"degree_level":null,"degree_discipline":null,"degree_department":null,"school":null,"contributors":["Landbúnaðarháskóli Íslands"],"advisors":[],"committee_chairs":[],"committee_members":[],"year":2026,"date_issued":"2026-06-09T15:07:04Z","date_published":"2026-06-09T15:07:04Z","updated_at":"2026-07-27T18:41:21Z","subjects":["Skipulagsfræði","Birkiskógar","Vistheimt","Aðalskipulag","Sveitarfélög","Skipulagsgerð","Umhverfisvernd","Landnýting"],"languages":["is"],"rights":[],"rights_urls":[],"identifier_entries":[]},"links":{"outbound_url":"https://hdl.handle.net/1946/53709","outbound_label":"Handle","outbound_source":"dc:identifier.uri"},"metadata_groups":[{"id":"people","label":"People","entries":[{"key":"dc:contributor","label":"Contributor","values":["Landbúnaðarháskóli Íslands"]},{"key":"dc:creator","label":"Author","values":["Berglind Guðjónsdóttir 1975-"]}]},{"id":"academic_context","label":"Academic Context","entries":[{"key":"dc:date.accessioned","label":"Dc Date Accessioned","values":["2026-06-09T15:07:00Z"]},{"key":"dc:date.available","label":"Dc Date Available","values":["2026-06-09T15:07:00Z"]},{"key":"dc:date.issued","label":"Date","values":["2026-06-09T15:07:04Z"]},{"key":"dc:type","label":"Dc Type","values":["Thesis"]}]},{"id":"subjects_keywords","label":"Subjects and Keywords","entries":[{"key":"dc:subject","label":"Dc Subject","values":["Skipulagsfræði","Birkiskógar","Vistheimt","Aðalskipulag","Sveitarfélög","Skipulagsgerð","Umhverfisvernd","Landnýting"]}]},{"id":"language_rights","label":"Language and Rights","entries":[{"key":"dc:language.iso","label":"Language (ISO)","values":["is"]}]},{"id":"identifiers","label":"Identifiers","entries":[{"key":"dc:identifier.uri","label":"Identifier URI","values":["https://hdl.handle.net/1946/53709"]}]},{"id":"additional","label":"Additional Metadata","entries":[{"key":"dc:description.abstract","label":"Abstract","values":["Vernd og endurheimt birkiskóga hafa fengið aukið vægi í íslenskri stefnumótun á síðustu árum, meðal annars í tengslum við náttúruvernd, loftslagsmál, líffræðilega fjölbreytni og sjálfbæra landnýtingu. Óljósara er þó hvernig þessi aukna áhersla birtist í aðalskipulagsáætlunum sveitarfélaga, þar sem ákvarðanir um landnotkun, vernd og endurheimt taka á sig staðbundna mynd. Markmið þessarar rannsóknar er að greina hvernig lagaleg og stefnumótandi umgjörð um vernd og endurheimt birkiskóga á Íslandi birtist í aðalskipulagsáætlunum sveitarfélaga og hvort markmið og áherslur á landsvísu komi þar fram með skýrum og markvissum hætti. Rannsóknin byggist á eigindlegri skjalagreiningu. Annars vegar voru greind lög, stefnur, áætlanir og önnur viðmið á landsvísu sem varða vernd og endurheimt birkiskóga. Hins vegar voru greindar 29 aðalskipulagsáætlanir sveitarfélaga sem voru staðfestar á árunum 2020 - 2025. Við greiningu aðalskipulagsáætlana var beitt stýrðri eigindlegri innihaldsgreiningu með fyrirfram skilgreindum greiningarviðmiðum, matskvarða og staðlaðri skráningu í matsblöð fyrir hvert sveitarfélag. Niðurstöðurnar sýna að lagalegur og stefnumótandi rammi um vernd og endurheimt birkiskóga á Íslandi er almennt sterkur og að megináherslur hans birtast með einhverjum hætti í flestum aðalskipulagsáætlunum sveitarfélaga. Áherslur á náttúruvernd, vistheimt, landgræðslu, skógrækt, kolefnisbindingu og sjálfbæra landnýtingu koma víða fram í skipulagsgögnum. Þegar nánar er að gáð reynist birting endurheimtar birkiskóga þó oft almennari en svo að hún feli í sér skýra og sértæka skipulagslega útfærslu. Í sumum aðalskipulagsáætlunum eru birkiskógar nefndir sérstaklega og stefnu fylgt eftir með afmörkun svæða, skipulagsákvæðum eða öðrum skýrum útfærslum. Í mörgum tilvikum birtast þeir hins vegar fremur óbeint, sem hluti af víðari orðræðu um skógrækt, landgræðslu, endurheimt eða loftslagsmál. Niðurstöðurnar benda einnig til þess að skyld viðfangsefni, svo sem uppgræðsla og endurheimt votlendis, hafi oft fengið skýrari skipulagslega framsetningu en endurheimt birkiskóga. Helsta niðurstaða rannsóknarinnar er því sú að helsti veikleiki aðalskipulagsáætlana sveitarfélaga liggur almennt ekki í skorti á stefnu sem slíkri, heldur í því að markmið á landsvísu eru oft ekki útfærð með nægilega sértækum og skýrum hætti í aðalskipulagsáætlunum sveitarfélaga þegar kemur að birkiskógum. Rannsóknin bendir jafnframt til þess að skýrari hugtakanotkun og skýrari aðgreining milli skógræktar, nýskógræktar, landgræðslu og endurheimtar birkiskóga gæti styrkt bæði stefnumótun og skipulagslega útfærslu. Niðurstöðurnar gefa til kynna að tækifæri til úrbóta liggi meðal annars í skýrari leiðbeiningum fyrir sveitarfélög, skýrari skipulagsramma, afmörkun forgangssvæða, mælanlegri markmiðum og markvissari eftirfylgni og vöktun. Lykilorð: birkiskógar, endurheimt vistkerfa, aðalskipulag, sveitarfélög, skipulagsgerð, náttúruvernd, landnýting.","Protection and restoration of Icelandic birch woodlands have gained prominence in polices in recent years, particularly in relation to nature conservation, biodiversity climate policy, and sustainable land use. Less clear, however, is how this is reflected in municipal spatial plans, where national goals and priorities are translated into local decisions on land use, protection, and restoration. The aim of this study is to examine how the legal and policy framework for the protection and restoration of birch woodlands in Iceland is reflected in municipal plans, and whether national goals and priorities are clearly expressed in those. The study is based on qualitative document analysis. On the one hand, national laws, policies, plans, and other relevant frameworks concerning the protection and restoration of birch woodlands were analysed. On the other, 29 municipal master plans that were in force and had been formally adopted in 2020-2025 were examined. The analysis of the municipal plans applied directed qualitative content analysis, using predefined analytical criteria, a simple scoring scale, and standardised assessment sheets for each municipality. The findings show that the national legal and policy framework for the protection and restoration of birch woodlands in Iceland is generally strong, and that its main priorities are reflected in most municipal plans in one way or another. Priorities relating to nature conservation, ecosystem restoration, land reclamation, forestry, carbon sequestration, and sustainable land use appear widely in the planning documents. On closer examination, however, the treatment of birch woodland restoration is often more general than specific, and does not always amount to a clear planning framework for birch woodlands as a distinct subject. In some municipal plans, birch woodlands are mentioned explicitly and supported through spatial designation, planning provisions, or other clear measures. In many cases, however, they appear only indirectly, as part of a broader discourse on forestry, revegetation, ecosystem restoration, or climate change mitigation. The results also suggest that related restoration measures, such as revegetation and wetland restoration, are often presented more clearly in planning documents than birch woodland restoration. The main conclusion of the study is that the principal weakness in municipal plans does not generally lie in the absence of policy as such, but rather in the fact that national goals are often not translated into sufficiently specific and clear planning provisions when it comes to birch woodlands. The study further suggests that more precise terminology, and a clearer distinction between forestry, afforestation, revegetation, and birch woodland restoration, could strengthen both policy development and planning practice. The findings also indicate that opportunities for improvement lie in a clearer planning framework, better identification of priority areas, more measurable objectives, and more systematic follow-up and monitoring. Keywords: birch woodlands, ecosystem restoration, municipal plans, municipalities, spatial planning, nature conservation, land use."]},{"key":"dc:title","label":"Title","values":["Þegar stefna mætir landi: Vernd og endurheimt birkiskóga í aðalskipulagi sveitarfélaga"]}]}],"canonical_facts":{"dc:contributor":["Landbúnaðarháskóli Íslands"],"dc:creator":["Berglind Guðjónsdóttir 1975-"],"dc:date.accessioned":["2026-06-09T15:07:00Z"],"dc:date.available":["2026-06-09T15:07:00Z"],"dc:date.issued":["2026-06-09T15:07:04Z"],"dc:description.abstract":["Vernd og endurheimt birkiskóga hafa fengið aukið vægi í íslenskri stefnumótun á síðustu árum, meðal annars í tengslum við náttúruvernd, loftslagsmál, líffræðilega fjölbreytni og sjálfbæra landnýtingu. Óljósara er þó hvernig þessi aukna áhersla birtist í aðalskipulagsáætlunum sveitarfélaga, þar sem ákvarðanir um landnotkun, vernd og endurheimt taka á sig staðbundna mynd. Markmið þessarar rannsóknar er að greina hvernig lagaleg og stefnumótandi umgjörð um vernd og endurheimt birkiskóga á Íslandi birtist í aðalskipulagsáætlunum sveitarfélaga og hvort markmið og áherslur á landsvísu komi þar fram með skýrum og markvissum hætti. Rannsóknin byggist á eigindlegri skjalagreiningu. Annars vegar voru greind lög, stefnur, áætlanir og önnur viðmið á landsvísu sem varða vernd og endurheimt birkiskóga. Hins vegar voru greindar 29 aðalskipulagsáætlanir sveitarfélaga sem voru staðfestar á árunum 2020 - 2025. Við greiningu aðalskipulagsáætlana var beitt stýrðri eigindlegri innihaldsgreiningu með fyrirfram skilgreindum greiningarviðmiðum, matskvarða og staðlaðri skráningu í matsblöð fyrir hvert sveitarfélag. Niðurstöðurnar sýna að lagalegur og stefnumótandi rammi um vernd og endurheimt birkiskóga á Íslandi er almennt sterkur og að megináherslur hans birtast með einhverjum hætti í flestum aðalskipulagsáætlunum sveitarfélaga. Áherslur á náttúruvernd, vistheimt, landgræðslu, skógrækt, kolefnisbindingu og sjálfbæra landnýtingu koma víða fram í skipulagsgögnum. Þegar nánar er að gáð reynist birting endurheimtar birkiskóga þó oft almennari en svo að hún feli í sér skýra og sértæka skipulagslega útfærslu. Í sumum aðalskipulagsáætlunum eru birkiskógar nefndir sérstaklega og stefnu fylgt eftir með afmörkun svæða, skipulagsákvæðum eða öðrum skýrum útfærslum. Í mörgum tilvikum birtast þeir hins vegar fremur óbeint, sem hluti af víðari orðræðu um skógrækt, landgræðslu, endurheimt eða loftslagsmál. Niðurstöðurnar benda einnig til þess að skyld viðfangsefni, svo sem uppgræðsla og endurheimt votlendis, hafi oft fengið skýrari skipulagslega framsetningu en endurheimt birkiskóga. Helsta niðurstaða rannsóknarinnar er því sú að helsti veikleiki aðalskipulagsáætlana sveitarfélaga liggur almennt ekki í skorti á stefnu sem slíkri, heldur í því að markmið á landsvísu eru oft ekki útfærð með nægilega sértækum og skýrum hætti í aðalskipulagsáætlunum sveitarfélaga þegar kemur að birkiskógum. Rannsóknin bendir jafnframt til þess að skýrari hugtakanotkun og skýrari aðgreining milli skógræktar, nýskógræktar, landgræðslu og endurheimtar birkiskóga gæti styrkt bæði stefnumótun og skipulagslega útfærslu. Niðurstöðurnar gefa til kynna að tækifæri til úrbóta liggi meðal annars í skýrari leiðbeiningum fyrir sveitarfélög, skýrari skipulagsramma, afmörkun forgangssvæða, mælanlegri markmiðum og markvissari eftirfylgni og vöktun. Lykilorð: birkiskógar, endurheimt vistkerfa, aðalskipulag, sveitarfélög, skipulagsgerð, náttúruvernd, landnýting.","Protection and restoration of Icelandic birch woodlands have gained prominence in polices in recent years, particularly in relation to nature conservation, biodiversity climate policy, and sustainable land use. Less clear, however, is how this is reflected in municipal spatial plans, where national goals and priorities are translated into local decisions on land use, protection, and restoration. The aim of this study is to examine how the legal and policy framework for the protection and restoration of birch woodlands in Iceland is reflected in municipal plans, and whether national goals and priorities are clearly expressed in those. The study is based on qualitative document analysis. On the one hand, national laws, policies, plans, and other relevant frameworks concerning the protection and restoration of birch woodlands were analysed. On the other, 29 municipal master plans that were in force and had been formally adopted in 2020-2025 were examined. The analysis of the municipal plans applied directed qualitative content analysis, using predefined analytical criteria, a simple scoring scale, and standardised assessment sheets for each municipality. The findings show that the national legal and policy framework for the protection and restoration of birch woodlands in Iceland is generally strong, and that its main priorities are reflected in most municipal plans in one way or another. Priorities relating to nature conservation, ecosystem restoration, land reclamation, forestry, carbon sequestration, and sustainable land use appear widely in the planning documents. On closer examination, however, the treatment of birch woodland restoration is often more general than specific, and does not always amount to a clear planning framework for birch woodlands as a distinct subject. In some municipal plans, birch woodlands are mentioned explicitly and supported through spatial designation, planning provisions, or other clear measures. In many cases, however, they appear only indirectly, as part of a broader discourse on forestry, revegetation, ecosystem restoration, or climate change mitigation. The results also suggest that related restoration measures, such as revegetation and wetland restoration, are often presented more clearly in planning documents than birch woodland restoration. The main conclusion of the study is that the principal weakness in municipal plans does not generally lie in the absence of policy as such, but rather in the fact that national goals are often not translated into sufficiently specific and clear planning provisions when it comes to birch woodlands. The study further suggests that more precise terminology, and a clearer distinction between forestry, afforestation, revegetation, and birch woodland restoration, could strengthen both policy development and planning practice. The findings also indicate that opportunities for improvement lie in a clearer planning framework, better identification of priority areas, more measurable objectives, and more systematic follow-up and monitoring. Keywords: birch woodlands, ecosystem restoration, municipal plans, municipalities, spatial planning, nature conservation, land use."],"dc:identifier.uri":["https://hdl.handle.net/1946/53709"],"dc:language.iso":["is"],"dc:subject":["Skipulagsfræði","Birkiskógar","Vistheimt","Aðalskipulag","Sveitarfélög","Skipulagsgerð","Umhverfisvernd","Landnýting"],"dc:title":["Þegar stefna mætir landi: Vernd og endurheimt birkiskóga í aðalskipulagi sveitarfélaga"],"dc:type":["Thesis"]},"updated_at":"2026-07-27T18:41:21Z"}