{"id":{"repo_id":"u-iceland","oai_identifier":"oai:skemman.is:1946/46055"},"canonical_url":"https://search.dev.ndltd.org/etd/u-iceland/oai:skemman.is:1946/46055","repository":{"repo_id":"u-iceland","name":"University of Iceland","base_url":"https://skemman.is/oai/request"},"display":{"title":"Z í íslensku ritmáli frá öndverðu til okkar daga","abstract":"„Z“ í íslensku ritmáli frá öndverðu til okkar daga Þessi ritgerð er lögð fram til meistaraprófs í íslenskri málfræði við Íslensku- og menningardeild á Hugvísindasviði Háskóla Íslands. Efni hennar er athugun á notkun táknsins „z“ og hlutverki þess í íslensku ritmáli, allt frá því að „z“ birtist í elstu handritsbrotum frá miðri 12. öld og þar til hún var aflögð í skólastarfi og opinberum gögnum með stjórnvaldsaðgerð 1973. Ekki var þó öll sagan sögð með því og á Alþingi Íslendinga var í nokkur ár eftir það háð barátta fyrir upptöku „z“ á ný en um þá sögu er einnig fjallað. Í samtíma okkar er „z“ sjaldséð í íslenskum textum en saga þessa tákns reyndist margbrotin. Í handritum miðalda frá 13. öld og fram yfir miðja 16. öld var „z“ rituð við margvísleg skilyrði, í fyrstu aðallega sem tákn hljóðasambandanna ds, ts og ðs en fljótlega mun „z“ hafa staðið fyrir s eingöngu í þessu umhverfi og tannhljóðin þá oft einnig rituð („dz“, „tz“). Í vissum tilvikum entist þessi ritháttur fram á 17. öld. Frá 12. öld og vel fram á 16. öld tíðkaðist einnig ritunin „llz“ og „nnz“ í klösunum lls og nns. Á 13. öld hófst ritun „z“ fyrir miðmyndarmerkið st og í efstastigsviðskeytinu ast, og í þrjár aldir var „z“ notuð í merkjum miðmyndar og efstastigs en ritun þeirra var með ýmsu móti. Á 17. öld var „z“ orðin fremur sjaldséð í textum og hvarf nokkru síðar alveg uns málvísindamenn hófu að nota táknið aftur um miðja 19. öld en þaðan í frá urðu reglur um ritun „z“ sem meitlaðar í stein hjá lærðum mönnum í fimm aldarfjórðunga uns bókstafurinn hvarf á ný úr ritmálinu. Verkefnið fólst í að greina hlutverk og notkun „z“ frá fyrstu tíð og fram undir hin fyrri endalok hennar og athuga hvers vegna ritun hennar var þá hætt, svo og að meta hvaða ástæður voru fyrir því að „z“ var aftur tekin upp í íslenskri stafsetningu og hvaða rannsóknir lágu að baki reglunum sem þá voru settar. Einnig var athugað hvaða þættir urðu helst til þess að reglur um ritun „z“ í opinberum gögnum og skólastarfi voru afnumdar fyrir réttum fimmtíu árum og sagt frá deilunum sem fylgdu í kjölfarið.","abstract_html":"„Z“ í íslensku ritmáli frá öndverðu til okkar daga Þessi ritgerð er lögð fram til meistaraprófs í íslenskri málfræði við Íslensku- og menningardeild á Hugvísindasviði Háskóla Íslands. Efni hennar er athugun á notkun táknsins „z“ og hlutverki þess í íslensku ritmáli, allt frá því að „z“ birtist í elstu handritsbrotum frá miðri 12. öld og þar til hún var aflögð í skólastarfi og opinberum gögnum með stjórnvaldsaðgerð 1973. Ekki var þó öll sagan sögð með því og á Alþingi Íslendinga var í nokkur ár eftir það háð barátta fyrir upptöku „z“ á ný en um þá sögu er einnig fjallað. Í samtíma okkar er „z“ sjaldséð í íslenskum textum en saga þessa tákns reyndist margbrotin. Í handritum miðalda frá 13. öld og fram yfir miðja 16. öld var „z“ rituð við margvísleg skilyrði, í fyrstu aðallega sem tákn hljóðasambandanna ds, ts og ðs en fljótlega mun „z“ hafa staðið fyrir s eingöngu í þessu umhverfi og tannhljóðin þá oft einnig rituð („dz“, „tz“). Í vissum tilvikum entist þessi ritháttur fram á 17. öld. Frá 12. öld og vel fram á 16. öld tíðkaðist einnig ritunin „llz“ og „nnz“ í klösunum lls og nns. Á 13. öld hófst ritun „z“ fyrir miðmyndarmerkið st og í efstastigsviðskeytinu ast, og í þrjár aldir var „z“ notuð í merkjum miðmyndar og efstastigs en ritun þeirra var með ýmsu móti. Á 17. öld var „z“ orðin fremur sjaldséð í textum og hvarf nokkru síðar alveg uns málvísindamenn hófu að nota táknið aftur um miðja 19. öld en þaðan í frá urðu reglur um ritun „z“ sem meitlaðar í stein hjá lærðum mönnum í fimm aldarfjórðunga uns bókstafurinn hvarf á ný úr ritmálinu. Verkefnið fólst í að greina hlutverk og notkun „z“ frá fyrstu tíð og fram undir hin fyrri endalok hennar og athuga hvers vegna ritun hennar var þá hætt, svo og að meta hvaða ástæður voru fyrir því að „z“ var aftur tekin upp í íslenskri stafsetningu og hvaða rannsóknir lágu að baki reglunum sem þá voru settar. Einnig var athugað hvaða þættir urðu helst til þess að reglur um ritun „z“ í opinberum gögnum og skólastarfi voru afnumdar fyrir réttum fimmtíu árum og sagt frá deilunum sem fylgdu í kjölfarið.","abstract_has_math":false,"creators":["Alda B. Möller 1948-"],"institution":null,"degree_name":null,"degree_level":null,"degree_discipline":null,"degree_department":null,"school":null,"contributors":["Háskóli Íslands"],"advisors":[],"committee_chairs":[],"committee_members":[],"year":2024,"date_issued":"2024-01-08T11:01:12Z","date_published":"2024-01-08T11:01:12Z","updated_at":"2026-07-27T21:37:37Z","subjects":["Íslenska (námsgrein)","Málfræði"],"languages":["is"],"rights":[],"rights_urls":[],"identifier_entries":[]},"links":{"outbound_url":"http://hdl.handle.net/1946/46055","outbound_label":"Handle","outbound_source":"dc:identifier.uri"},"metadata_groups":[{"id":"people","label":"People","entries":[{"key":"dc:contributor","label":"Contributor","values":["Háskóli Íslands"]},{"key":"dc:creator","label":"Author","values":["Alda B. Möller 1948-"]}]},{"id":"academic_context","label":"Academic Context","entries":[{"key":"dc:date.accessioned","label":"Dc Date Accessioned","values":["2024-01-08T11:01:12Z"]},{"key":"dc:date.available","label":"Dc Date Available","values":["2024-01-08T11:01:12Z"]},{"key":"dc:date.issued","label":"Date","values":["2024-01-08T11:01:12Z"]},{"key":"dc:type","label":"Dc Type","values":["Thesis"]}]},{"id":"subjects_keywords","label":"Subjects and Keywords","entries":[{"key":"dc:subject","label":"Dc Subject","values":["Íslenska (námsgrein)","Málfræði"]}]},{"id":"language_rights","label":"Language and Rights","entries":[{"key":"dc:language.iso","label":"Language (ISO)","values":["is"]}]},{"id":"identifiers","label":"Identifiers","entries":[{"key":"dc:identifier.uri","label":"Identifier URI","values":["http://hdl.handle.net/1946/46055"]}]},{"id":"additional","label":"Additional Metadata","entries":[{"key":"dc:description.abstract","label":"Abstract","values":["„Z“ í íslensku ritmáli frá öndverðu til okkar daga Þessi ritgerð er lögð fram til meistaraprófs í íslenskri málfræði við Íslensku- og menningardeild á Hugvísindasviði Háskóla Íslands. Efni hennar er athugun á notkun táknsins „z“ og hlutverki þess í íslensku ritmáli, allt frá því að „z“ birtist í elstu handritsbrotum frá miðri 12. öld og þar til hún var aflögð í skólastarfi og opinberum gögnum með stjórnvaldsaðgerð 1973. Ekki var þó öll sagan sögð með því og á Alþingi Íslendinga var í nokkur ár eftir það háð barátta fyrir upptöku „z“ á ný en um þá sögu er einnig fjallað. Í samtíma okkar er „z“ sjaldséð í íslenskum textum en saga þessa tákns reyndist margbrotin. Í handritum miðalda frá 13. öld og fram yfir miðja 16. öld var „z“ rituð við margvísleg skilyrði, í fyrstu aðallega sem tákn hljóðasambandanna ds, ts og ðs en fljótlega mun „z“ hafa staðið fyrir s eingöngu í þessu umhverfi og tannhljóðin þá oft einnig rituð („dz“, „tz“). Í vissum tilvikum entist þessi ritháttur fram á 17. öld. Frá 12. öld og vel fram á 16. öld tíðkaðist einnig ritunin „llz“ og „nnz“ í klösunum lls og nns. Á 13. öld hófst ritun „z“ fyrir miðmyndarmerkið st og í efstastigsviðskeytinu ast, og í þrjár aldir var „z“ notuð í merkjum miðmyndar og efstastigs en ritun þeirra var með ýmsu móti. Á 17. öld var „z“ orðin fremur sjaldséð í textum og hvarf nokkru síðar alveg uns málvísindamenn hófu að nota táknið aftur um miðja 19. öld en þaðan í frá urðu reglur um ritun „z“ sem meitlaðar í stein hjá lærðum mönnum í fimm aldarfjórðunga uns bókstafurinn hvarf á ný úr ritmálinu. Verkefnið fólst í að greina hlutverk og notkun „z“ frá fyrstu tíð og fram undir hin fyrri endalok hennar og athuga hvers vegna ritun hennar var þá hætt, svo og að meta hvaða ástæður voru fyrir því að „z“ var aftur tekin upp í íslenskri stafsetningu og hvaða rannsóknir lágu að baki reglunum sem þá voru settar. Einnig var athugað hvaða þættir urðu helst til þess að reglur um ritun „z“ í opinberum gögnum og skólastarfi voru afnumdar fyrir réttum fimmtíu árum og sagt frá deilunum sem fylgdu í kjölfarið.","“Z” in Icelandic orthography from earliest manuscripts to present times This thesis is submitted in partial fulfillment of a Masterʼs degree in Icelandic at the University of Iceland. The use of the symbol “z” is followed through studies representing eight hundred years of Icelandic texts with a focus on scribal practices in this long period. The symbol “z” is rarely seen in present-day Icelandic texts but it is shown in this study to have had an interesting and varied history from the time it appeared in the earliest preserved Icelandic manuscripts ca. 1150 and until its use in education and official documents was discontinued by state regulation fifty years ago. In early 13th century texts “z” was used as a symbol for ds, ts and ðs but a tradition of also writing the dentals (“dz ”, “tz”) soon emerged and became prevalent, indicating that “z” was no longer considered to include the dental sound and to denote only s in these instances. The practice of writing “z” following a dental seems to have almost disappeared in the late 16th century. By then it had been replaced by “s” except as a genitive marker following a dental where it was observed well into the 17th century. Usage of “z” was regularly seen in the clusters of ll, nn + s as “llz” and “nnz”. This practice was observed in the earliest manuscripts and until the late 16th century. A significant use of “z” for st is evident in the middle voice component and superlative suffix from ca. 1250. A century later the suffices more commonly appeared as “zt” and “zst”, showing that “z” was at that time not felt to be a sufficient representation of the st suffix. In the 17th century “z” had all but disappeared from Icelandic orthography, being largely replaced by “s” and was reported in 18th century grammatical writings to be obsolescent. However, by the mid 19th century the symbol was reintroduced at the instigation of the Danish grammarian Rasmus Rask, using “z” for ds, ts and ðs, based largely on perceived origins in the old language. Exact rules for orthography, including the use of “z” were observed in high schools and public writing until 1973 when “z” was finally declared obsolete in official Icelandic orthography. This was followed by debate in Althingi with proposals to reintroduce “z”, but to no avail."]},{"key":"dc:title","label":"Title","values":["Z í íslensku ritmáli frá öndverðu til okkar daga","Z in Icelandic orthography from earliest manuscripts to present times"]}]}],"canonical_facts":{"dc:contributor":["Háskóli Íslands"],"dc:creator":["Alda B. Möller 1948-"],"dc:date.accessioned":["2024-01-08T11:01:12Z"],"dc:date.available":["2024-01-08T11:01:12Z"],"dc:date.issued":["2024-01-08T11:01:12Z"],"dc:description.abstract":["„Z“ í íslensku ritmáli frá öndverðu til okkar daga Þessi ritgerð er lögð fram til meistaraprófs í íslenskri málfræði við Íslensku- og menningardeild á Hugvísindasviði Háskóla Íslands. Efni hennar er athugun á notkun táknsins „z“ og hlutverki þess í íslensku ritmáli, allt frá því að „z“ birtist í elstu handritsbrotum frá miðri 12. öld og þar til hún var aflögð í skólastarfi og opinberum gögnum með stjórnvaldsaðgerð 1973. Ekki var þó öll sagan sögð með því og á Alþingi Íslendinga var í nokkur ár eftir það háð barátta fyrir upptöku „z“ á ný en um þá sögu er einnig fjallað. Í samtíma okkar er „z“ sjaldséð í íslenskum textum en saga þessa tákns reyndist margbrotin. Í handritum miðalda frá 13. öld og fram yfir miðja 16. öld var „z“ rituð við margvísleg skilyrði, í fyrstu aðallega sem tákn hljóðasambandanna ds, ts og ðs en fljótlega mun „z“ hafa staðið fyrir s eingöngu í þessu umhverfi og tannhljóðin þá oft einnig rituð („dz“, „tz“). Í vissum tilvikum entist þessi ritháttur fram á 17. öld. Frá 12. öld og vel fram á 16. öld tíðkaðist einnig ritunin „llz“ og „nnz“ í klösunum lls og nns. Á 13. öld hófst ritun „z“ fyrir miðmyndarmerkið st og í efstastigsviðskeytinu ast, og í þrjár aldir var „z“ notuð í merkjum miðmyndar og efstastigs en ritun þeirra var með ýmsu móti. Á 17. öld var „z“ orðin fremur sjaldséð í textum og hvarf nokkru síðar alveg uns málvísindamenn hófu að nota táknið aftur um miðja 19. öld en þaðan í frá urðu reglur um ritun „z“ sem meitlaðar í stein hjá lærðum mönnum í fimm aldarfjórðunga uns bókstafurinn hvarf á ný úr ritmálinu. Verkefnið fólst í að greina hlutverk og notkun „z“ frá fyrstu tíð og fram undir hin fyrri endalok hennar og athuga hvers vegna ritun hennar var þá hætt, svo og að meta hvaða ástæður voru fyrir því að „z“ var aftur tekin upp í íslenskri stafsetningu og hvaða rannsóknir lágu að baki reglunum sem þá voru settar. Einnig var athugað hvaða þættir urðu helst til þess að reglur um ritun „z“ í opinberum gögnum og skólastarfi voru afnumdar fyrir réttum fimmtíu árum og sagt frá deilunum sem fylgdu í kjölfarið.","“Z” in Icelandic orthography from earliest manuscripts to present times This thesis is submitted in partial fulfillment of a Masterʼs degree in Icelandic at the University of Iceland. The use of the symbol “z” is followed through studies representing eight hundred years of Icelandic texts with a focus on scribal practices in this long period. The symbol “z” is rarely seen in present-day Icelandic texts but it is shown in this study to have had an interesting and varied history from the time it appeared in the earliest preserved Icelandic manuscripts ca. 1150 and until its use in education and official documents was discontinued by state regulation fifty years ago. In early 13th century texts “z” was used as a symbol for ds, ts and ðs but a tradition of also writing the dentals (“dz ”, “tz”) soon emerged and became prevalent, indicating that “z” was no longer considered to include the dental sound and to denote only s in these instances. The practice of writing “z” following a dental seems to have almost disappeared in the late 16th century. By then it had been replaced by “s” except as a genitive marker following a dental where it was observed well into the 17th century. Usage of “z” was regularly seen in the clusters of ll, nn + s as “llz” and “nnz”. This practice was observed in the earliest manuscripts and until the late 16th century. A significant use of “z” for st is evident in the middle voice component and superlative suffix from ca. 1250. A century later the suffices more commonly appeared as “zt” and “zst”, showing that “z” was at that time not felt to be a sufficient representation of the st suffix. In the 17th century “z” had all but disappeared from Icelandic orthography, being largely replaced by “s” and was reported in 18th century grammatical writings to be obsolescent. However, by the mid 19th century the symbol was reintroduced at the instigation of the Danish grammarian Rasmus Rask, using “z” for ds, ts and ðs, based largely on perceived origins in the old language. Exact rules for orthography, including the use of “z” were observed in high schools and public writing until 1973 when “z” was finally declared obsolete in official Icelandic orthography. This was followed by debate in Althingi with proposals to reintroduce “z”, but to no avail."],"dc:identifier.uri":["http://hdl.handle.net/1946/46055"],"dc:language.iso":["is"],"dc:subject":["Íslenska (námsgrein)","Málfræði"],"dc:title":["Z í íslensku ritmáli frá öndverðu til okkar daga","Z in Icelandic orthography from earliest manuscripts to present times"],"dc:type":["Thesis"]},"updated_at":"2026-07-27T21:37:37Z"}