Sakhæfi samkvæmt 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940: Helstu sjónarmið sem ráða för; Getur ólíkt mat dómara og dómkvadds matsmanns skapað hættu á misræmi í dómaframkvæmd?
type: CreativeWork
description: Markmið ritgerðarinnar er að varpa ljósi á helstu sjónarmið sem ráða úrslitum við mat á því hvort sakborningur teljist ósakhæfur samkvæmt 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Jafnframt er markmiðið að skoða hvort ólíkt mat dómara og dómkvaddra matsmanna á sakhæfi geti leitt til misræmis í dómaframkvæmd. Í ljósi aukinnar umræðu um andlega veika einstaklinga í fangelsum hér á landi vaknaði áhugi höfundar á að skoða lagagrundvöll sakhæfis og skoða frá grunni hvernig refsiábyrgð er metin. Sérstaklega er litið til þess hvort um sé að ræða skýrt og ótvírætt lagaákvæði eða hvort mögulega þurfi að endurskoða beitingu ákvæðisins í framkvæmd. Við rannsóknina er beitt hefðbundinni lögfræðilegri aðferð, þar sem rýnt er í almennu hegningarlögin, fræðirit og dómaframkvæmd með það að markmiði að skýra þau sjónarmið sem liggja til grundvallar við mat á sakhæfi. Helstu niðurstöður ritgerðarinnar gefa til kynna að dómarar hafa verulegt svigrúm við mat á sakhæfi, enda eru þeir ekki bundnir af mati matsmanna heldur leggja sjálfir sjálfstætt mat á sönnunargildi hverra matsgerða og annarra gagna sbr. 1. mgr. 109. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Þrátt fyrir mikið svigrúm virðist af dómaframkvæmd dómarar leggja verulegt vægi á niðurstöður matsmanna, en líta þá einnig til hegðun sakborninga og túlka 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 þröngt. Þó svo að ritgerðin gefi til kynna ákveðin meginsjónarmið í dómaframkvæmd eru þær niðurstöður við mat á sakhæfi alls ekki alltaf fyrirsjáanlegar sem getur skapað hættu á misræmi í dómaframkvæmd. Nokkuð ljóst þykir að ákvæði 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sé að nokkru leyti komið til ára sinna og þörf sé á skýrari afmörkun á vægi matsgerða og nánari skýringu við beitingu ákvæðisins. Það sé gert í því skyni að auka fyrirsjáanleika og tryggja að þeir sem sérhæfa sig, svo sem geðlæknar hafi raunverulegt og skýrt vægi við ákvörðun um sakhæfi.
abstract: Markmið ritgerðarinnar er að varpa ljósi á helstu sjónarmið sem ráða úrslitum við mat á því hvort sakborningur teljist ósakhæfur samkvæmt 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Jafnframt er markmiðið að skoða hvort ólíkt mat dómara og dómkvaddra matsmanna á sakhæfi geti leitt til misræmis í dómaframkvæmd. Í ljósi aukinnar umræðu um andlega veika einstaklinga í fangelsum hér á landi vaknaði áhugi höfundar á að skoða lagagrundvöll sakhæfis og skoða frá grunni hvernig refsiábyrgð er metin. Sérstaklega er litið til þess hvort um sé að ræða skýrt og ótvírætt lagaákvæði eða hvort mögulega þurfi að endurskoða beitingu ákvæðisins í framkvæmd. Við rannsóknina er beitt hefðbundinni lögfræðilegri aðferð, þar sem rýnt er í almennu hegningarlögin, fræðirit og dómaframkvæmd með það að markmiði að skýra þau sjónarmið sem liggja til grundvallar við mat á sakhæfi. Helstu niðurstöður ritgerðarinnar gefa til kynna að dómarar hafa verulegt svigrúm við mat á sakhæfi, enda eru þeir ekki bundnir af mati matsmanna heldur leggja sjálfir sjálfstætt mat á sönnunargildi hverra matsgerða og annarra gagna sbr. 1. mgr. 109. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Þrátt fyrir mikið svigrúm virðist af dómaframkvæmd dómarar leggja verulegt vægi á niðurstöður matsmanna, en líta þá einnig til hegðun sakborninga og túlka 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 þröngt. Þó svo að ritgerðin gefi til kynna ákveðin meginsjónarmið í dómaframkvæmd eru þær niðurstöður við mat á sakhæfi alls ekki alltaf fyrirsjáanlegar sem getur skapað hættu á misræmi í dómaframkvæmd. Nokkuð ljóst þykir að ákvæði 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sé að nokkru leyti komið til ára sinna og þörf sé á skýrari afmörkun á vægi matsgerða og nánari skýringu við beitingu ákvæðisins. Það sé gert í því skyni að auka fyrirsjáanleika og tryggja að þeir sem sérhæfa sig, svo sem geðlæknar hafi raunverulegt og skýrt vægi við ákvörðun um sakhæfi.
author: Jenný Rebekka Jónsdóttir 2002-
language: is
keywords: Sakhæfi, Hegningarlög, Refsiábyrgð, Geðheilsa
date published: 2026-06-13T15:47:58Z
date modified: 2026-07-27T18:51:17Z
provider: Bifröst University
publisher: Networked Digital Library of Theses and Dissertations
type: WebPage
source organization: Bifröst University

PropertyValue
property ID: Handle
value: https://hdl.handle.net/1946/53819