{"id":{"repo_id":"bifrost","oai_identifier":"oai:skemman.is:1946/53819"},"canonical_url":"https://search.dev.ndltd.org/etd/bifrost/oai:skemman.is:1946/53819","repository":{"repo_id":"bifrost","name":"Bifröst University","base_url":"https://skemman.is/oai/request"},"display":{"title":"Sakhæfi samkvæmt 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940: Helstu sjónarmið sem ráða för; Getur ólíkt mat dómara og dómkvadds matsmanns skapað hættu á misræmi í dómaframkvæmd?","abstract":"Markmið ritgerðarinnar er að varpa ljósi á helstu sjónarmið sem ráða úrslitum við mat á því hvort sakborningur teljist ósakhæfur samkvæmt 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Jafnframt er markmiðið að skoða hvort ólíkt mat dómara og dómkvaddra matsmanna á sakhæfi geti leitt til misræmis í dómaframkvæmd. Í ljósi aukinnar umræðu um andlega veika einstaklinga í fangelsum hér á landi vaknaði áhugi höfundar á að skoða lagagrundvöll sakhæfis og skoða frá grunni hvernig refsiábyrgð er metin. Sérstaklega er litið til þess hvort um sé að ræða skýrt og ótvírætt lagaákvæði eða hvort mögulega þurfi að endurskoða beitingu ákvæðisins í framkvæmd. Við rannsóknina er beitt hefðbundinni lögfræðilegri aðferð, þar sem rýnt er í almennu hegningarlögin, fræðirit og dómaframkvæmd með það að markmiði að skýra þau sjónarmið sem liggja til grundvallar við mat á sakhæfi. Helstu niðurstöður ritgerðarinnar gefa til kynna að dómarar hafa verulegt svigrúm við mat á sakhæfi, enda eru þeir ekki bundnir af mati matsmanna heldur leggja sjálfir sjálfstætt mat á sönnunargildi hverra matsgerða og annarra gagna sbr. 1. mgr. 109. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Þrátt fyrir mikið svigrúm virðist af dómaframkvæmd dómarar leggja verulegt vægi á niðurstöður matsmanna, en líta þá einnig til hegðun sakborninga og túlka 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 þröngt. Þó svo að ritgerðin gefi til kynna ákveðin meginsjónarmið í dómaframkvæmd eru þær niðurstöður við mat á sakhæfi alls ekki alltaf fyrirsjáanlegar sem getur skapað hættu á misræmi í dómaframkvæmd. Nokkuð ljóst þykir að ákvæði 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sé að nokkru leyti komið til ára sinna og þörf sé á skýrari afmörkun á vægi matsgerða og nánari skýringu við beitingu ákvæðisins. Það sé gert í því skyni að auka fyrirsjáanleika og tryggja að þeir sem sérhæfa sig, svo sem geðlæknar hafi raunverulegt og skýrt vægi við ákvörðun um sakhæfi.","abstract_html":"Markmið ritgerðarinnar er að varpa ljósi á helstu sjónarmið sem ráða úrslitum við mat á því hvort sakborningur teljist ósakhæfur samkvæmt 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Jafnframt er markmiðið að skoða hvort ólíkt mat dómara og dómkvaddra matsmanna á sakhæfi geti leitt til misræmis í dómaframkvæmd. Í ljósi aukinnar umræðu um andlega veika einstaklinga í fangelsum hér á landi vaknaði áhugi höfundar á að skoða lagagrundvöll sakhæfis og skoða frá grunni hvernig refsiábyrgð er metin. Sérstaklega er litið til þess hvort um sé að ræða skýrt og ótvírætt lagaákvæði eða hvort mögulega þurfi að endurskoða beitingu ákvæðisins í framkvæmd. Við rannsóknina er beitt hefðbundinni lögfræðilegri aðferð, þar sem rýnt er í almennu hegningarlögin, fræðirit og dómaframkvæmd með það að markmiði að skýra þau sjónarmið sem liggja til grundvallar við mat á sakhæfi. Helstu niðurstöður ritgerðarinnar gefa til kynna að dómarar hafa verulegt svigrúm við mat á sakhæfi, enda eru þeir ekki bundnir af mati matsmanna heldur leggja sjálfir sjálfstætt mat á sönnunargildi hverra matsgerða og annarra gagna sbr. 1. mgr. 109. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Þrátt fyrir mikið svigrúm virðist af dómaframkvæmd dómarar leggja verulegt vægi á niðurstöður matsmanna, en líta þá einnig til hegðun sakborninga og túlka 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 þröngt. Þó svo að ritgerðin gefi til kynna ákveðin meginsjónarmið í dómaframkvæmd eru þær niðurstöður við mat á sakhæfi alls ekki alltaf fyrirsjáanlegar sem getur skapað hættu á misræmi í dómaframkvæmd. Nokkuð ljóst þykir að ákvæði 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sé að nokkru leyti komið til ára sinna og þörf sé á skýrari afmörkun á vægi matsgerða og nánari skýringu við beitingu ákvæðisins. Það sé gert í því skyni að auka fyrirsjáanleika og tryggja að þeir sem sérhæfa sig, svo sem geðlæknar hafi raunverulegt og skýrt vægi við ákvörðun um sakhæfi.","abstract_has_math":false,"creators":["Jenný Rebekka Jónsdóttir 2002-"],"institution":null,"degree_name":null,"degree_level":null,"degree_discipline":null,"degree_department":null,"school":null,"contributors":["Háskólinn á Bifröst"],"advisors":[],"committee_chairs":[],"committee_members":[],"year":2026,"date_issued":"2026-06-13T15:47:58Z","date_published":"2026-06-13T15:47:58Z","updated_at":"2026-07-27T18:51:17Z","subjects":["Sakhæfi","Hegningarlög","Refsiábyrgð","Geðheilsa"],"languages":["is"],"rights":[],"rights_urls":[],"identifier_entries":[]},"links":{"outbound_url":"https://hdl.handle.net/1946/53819","outbound_label":"Handle","outbound_source":"dc:identifier.uri"},"metadata_groups":[{"id":"people","label":"People","entries":[{"key":"dc:contributor","label":"Contributor","values":["Háskólinn á Bifröst"]},{"key":"dc:creator","label":"Author","values":["Jenný Rebekka Jónsdóttir 2002-"]}]},{"id":"academic_context","label":"Academic Context","entries":[{"key":"dc:date.accessioned","label":"Dc Date Accessioned","values":["2026-06-13T15:47:55Z"]},{"key":"dc:date.available","label":"Dc Date Available","values":["2026-06-13T15:47:55Z"]},{"key":"dc:date.issued","label":"Date","values":["2026-06-13T15:47:58Z"]},{"key":"dc:type","label":"Dc Type","values":["Thesis"]}]},{"id":"subjects_keywords","label":"Subjects and Keywords","entries":[{"key":"dc:subject","label":"Dc Subject","values":["Sakhæfi","Hegningarlög","Refsiábyrgð","Geðheilsa"]}]},{"id":"language_rights","label":"Language and Rights","entries":[{"key":"dc:language.iso","label":"Language (ISO)","values":["is"]}]},{"id":"identifiers","label":"Identifiers","entries":[{"key":"dc:identifier.uri","label":"Identifier URI","values":["https://hdl.handle.net/1946/53819"]}]},{"id":"additional","label":"Additional Metadata","entries":[{"key":"dc:description.abstract","label":"Abstract","values":["Markmið ritgerðarinnar er að varpa ljósi á helstu sjónarmið sem ráða úrslitum við mat á því hvort sakborningur teljist ósakhæfur samkvæmt 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Jafnframt er markmiðið að skoða hvort ólíkt mat dómara og dómkvaddra matsmanna á sakhæfi geti leitt til misræmis í dómaframkvæmd. Í ljósi aukinnar umræðu um andlega veika einstaklinga í fangelsum hér á landi vaknaði áhugi höfundar á að skoða lagagrundvöll sakhæfis og skoða frá grunni hvernig refsiábyrgð er metin. Sérstaklega er litið til þess hvort um sé að ræða skýrt og ótvírætt lagaákvæði eða hvort mögulega þurfi að endurskoða beitingu ákvæðisins í framkvæmd. Við rannsóknina er beitt hefðbundinni lögfræðilegri aðferð, þar sem rýnt er í almennu hegningarlögin, fræðirit og dómaframkvæmd með það að markmiði að skýra þau sjónarmið sem liggja til grundvallar við mat á sakhæfi. Helstu niðurstöður ritgerðarinnar gefa til kynna að dómarar hafa verulegt svigrúm við mat á sakhæfi, enda eru þeir ekki bundnir af mati matsmanna heldur leggja sjálfir sjálfstætt mat á sönnunargildi hverra matsgerða og annarra gagna sbr. 1. mgr. 109. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Þrátt fyrir mikið svigrúm virðist af dómaframkvæmd dómarar leggja verulegt vægi á niðurstöður matsmanna, en líta þá einnig til hegðun sakborninga og túlka 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 þröngt. Þó svo að ritgerðin gefi til kynna ákveðin meginsjónarmið í dómaframkvæmd eru þær niðurstöður við mat á sakhæfi alls ekki alltaf fyrirsjáanlegar sem getur skapað hættu á misræmi í dómaframkvæmd. Nokkuð ljóst þykir að ákvæði 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sé að nokkru leyti komið til ára sinna og þörf sé á skýrari afmörkun á vægi matsgerða og nánari skýringu við beitingu ákvæðisins. Það sé gert í því skyni að auka fyrirsjáanleika og tryggja að þeir sem sérhæfa sig, svo sem geðlæknar hafi raunverulegt og skýrt vægi við ákvörðun um sakhæfi.","The aim of this thesis is to shed light on the principal considerations that determine the assessment of whether a defendant shall be considered not criminally responsible pursuant to Article 15 of the General Penal Code No. 19/1940. Furthermore, the objective is to examine whether differing assessments by judges and court-appointed experts regarding criminal responsibility may lead to inconsistencies in judicial practice. In light of the increasing public discussion concerning mentally ill individuals in prisons in Iceland, the author developed an interest in examining the legal basis of criminal responsibility and, from first principles, how criminal liability is assessed. Particular attention is given to whether the provision constitutes a clear and unambiguous legal rule, or whether there may be a need to reconsider its application in practice. The research applies a traditional legal methodology, involving an analysis of the General Penal Code, legal literature and case law, with the aim of clarifying the considerations underlying assessments of criminal responsibility. The main findings of the thesis indicate that judges have considerable discretion when assessing criminal responsibility, as they are not bound by the opinions of court-appointed experts but instead make an independent evaluation of the evidentiary value and other evidence, cf. Article 109(1) of the Criminal Procedure Act No. 88/2008. Despite this broad discretion, case law suggests that judges place significant weight on the conclusions of expert assessors, while also taking into account the behaviour of defendants and interpreting Article 15 of the General Penal Code No. 19/1940 narrowly. Although the thesis identifies certain general principles in judicial practice, the outcomes of assessments of criminal responsibility are not always predictable, which may create a risk of inconsistency in judicial practice. It appears reasonably clear that Article 15 of the General Penal Code No. 19/1940 is, to some extent, outdated, and that there is a need for clearer delineation and more precise guidance on the application of the provision. Such clarification would aim to increase predictability and ensure that specialists, such as psychiatrists, have a genuine and clearly defined role in decisions regarding criminal responsibility."]},{"key":"dc:title","label":"Title","values":["Sakhæfi samkvæmt 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940: Helstu sjónarmið sem ráða för; Getur ólíkt mat dómara og dómkvadds matsmanns skapað hættu á misræmi í dómaframkvæmd?"]}]}],"canonical_facts":{"dc:contributor":["Háskólinn á Bifröst"],"dc:creator":["Jenný Rebekka Jónsdóttir 2002-"],"dc:date.accessioned":["2026-06-13T15:47:55Z"],"dc:date.available":["2026-06-13T15:47:55Z"],"dc:date.issued":["2026-06-13T15:47:58Z"],"dc:description.abstract":["Markmið ritgerðarinnar er að varpa ljósi á helstu sjónarmið sem ráða úrslitum við mat á því hvort sakborningur teljist ósakhæfur samkvæmt 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940. Jafnframt er markmiðið að skoða hvort ólíkt mat dómara og dómkvaddra matsmanna á sakhæfi geti leitt til misræmis í dómaframkvæmd. Í ljósi aukinnar umræðu um andlega veika einstaklinga í fangelsum hér á landi vaknaði áhugi höfundar á að skoða lagagrundvöll sakhæfis og skoða frá grunni hvernig refsiábyrgð er metin. Sérstaklega er litið til þess hvort um sé að ræða skýrt og ótvírætt lagaákvæði eða hvort mögulega þurfi að endurskoða beitingu ákvæðisins í framkvæmd. Við rannsóknina er beitt hefðbundinni lögfræðilegri aðferð, þar sem rýnt er í almennu hegningarlögin, fræðirit og dómaframkvæmd með það að markmiði að skýra þau sjónarmið sem liggja til grundvallar við mat á sakhæfi. Helstu niðurstöður ritgerðarinnar gefa til kynna að dómarar hafa verulegt svigrúm við mat á sakhæfi, enda eru þeir ekki bundnir af mati matsmanna heldur leggja sjálfir sjálfstætt mat á sönnunargildi hverra matsgerða og annarra gagna sbr. 1. mgr. 109. gr. laga um meðferð sakamála nr. 88/2008. Þrátt fyrir mikið svigrúm virðist af dómaframkvæmd dómarar leggja verulegt vægi á niðurstöður matsmanna, en líta þá einnig til hegðun sakborninga og túlka 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 þröngt. Þó svo að ritgerðin gefi til kynna ákveðin meginsjónarmið í dómaframkvæmd eru þær niðurstöður við mat á sakhæfi alls ekki alltaf fyrirsjáanlegar sem getur skapað hættu á misræmi í dómaframkvæmd. Nokkuð ljóst þykir að ákvæði 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940 sé að nokkru leyti komið til ára sinna og þörf sé á skýrari afmörkun á vægi matsgerða og nánari skýringu við beitingu ákvæðisins. Það sé gert í því skyni að auka fyrirsjáanleika og tryggja að þeir sem sérhæfa sig, svo sem geðlæknar hafi raunverulegt og skýrt vægi við ákvörðun um sakhæfi.","The aim of this thesis is to shed light on the principal considerations that determine the assessment of whether a defendant shall be considered not criminally responsible pursuant to Article 15 of the General Penal Code No. 19/1940. Furthermore, the objective is to examine whether differing assessments by judges and court-appointed experts regarding criminal responsibility may lead to inconsistencies in judicial practice. In light of the increasing public discussion concerning mentally ill individuals in prisons in Iceland, the author developed an interest in examining the legal basis of criminal responsibility and, from first principles, how criminal liability is assessed. Particular attention is given to whether the provision constitutes a clear and unambiguous legal rule, or whether there may be a need to reconsider its application in practice. The research applies a traditional legal methodology, involving an analysis of the General Penal Code, legal literature and case law, with the aim of clarifying the considerations underlying assessments of criminal responsibility. The main findings of the thesis indicate that judges have considerable discretion when assessing criminal responsibility, as they are not bound by the opinions of court-appointed experts but instead make an independent evaluation of the evidentiary value and other evidence, cf. Article 109(1) of the Criminal Procedure Act No. 88/2008. Despite this broad discretion, case law suggests that judges place significant weight on the conclusions of expert assessors, while also taking into account the behaviour of defendants and interpreting Article 15 of the General Penal Code No. 19/1940 narrowly. Although the thesis identifies certain general principles in judicial practice, the outcomes of assessments of criminal responsibility are not always predictable, which may create a risk of inconsistency in judicial practice. It appears reasonably clear that Article 15 of the General Penal Code No. 19/1940 is, to some extent, outdated, and that there is a need for clearer delineation and more precise guidance on the application of the provision. Such clarification would aim to increase predictability and ensure that specialists, such as psychiatrists, have a genuine and clearly defined role in decisions regarding criminal responsibility."],"dc:identifier.uri":["https://hdl.handle.net/1946/53819"],"dc:language.iso":["is"],"dc:subject":["Sakhæfi","Hegningarlög","Refsiábyrgð","Geðheilsa"],"dc:title":["Sakhæfi samkvæmt 15. gr. almennra hegningarlaga nr. 19/1940: Helstu sjónarmið sem ráða för; Getur ólíkt mat dómara og dómkvadds matsmanns skapað hættu á misræmi í dómaframkvæmd?"],"dc:type":["Thesis"]},"updated_at":"2026-07-27T18:51:17Z"}