Íslensk hrossarækt hefur tekið miklum breytingum á síðustu árum með aukinni notkun sæðinga og markvissara kynbótastarfi. Slík þróun getur haft áhrif á bæði erfðaframfarir og dreifingu erfðaframlags innan stofnsins. Markmið rannsóknarinnar var að varpa ljósi á þróun sæðinga frá árunum 2015-2025 og greina þróun skyldleikaræktar og erfðaframfara í íslenska hrossastofninum á sama tímabili. Notuð voru tvö gagnasöfn úr WorldFeng sem innihéldu annars vegar upplýsingar um fyljunarskráningar og hins vegar samantekt á fæddum hrossum á tímabilinu 2015–2025. Unnið var með breyturnar skráðar fyljanir eftir sæðingar, skráð fædd folöld og stóðhestar í sæðingum. Fyrir hvern árgang skráðra folalda voru reiknuð meðaltöl fyrir kynbótamat (BLUP) og skyldleikaræktarstuðull (F). Niðurstöður rannsóknarinnar sýndu að notkun sæðinga hafði aukist verulega á árabilinu 2015–2025, þar af mest á seinni hluta tímabilsins. Fjöldi fyljana eftir sæðingar áttfaldaðist á sama tíma og fjöldi stóðhesta í sæðingum þrefaldaðist, fór úr 8 í 27 árið 2024. Það samsvaraði um 4% af heildarfjölda stóðhesta í ræktun. Fjöldi sæðinga náði hámarki árið 2024, þegar þær námu 13,42% allra fyljana. Í takti við aukna notkun sæðinga fengu fáir stóðhestar sífellt meira erfðafræðilegt vægi innan stofnsins. Um 1% stóðhesta, sem eignuðust 50 eða fleiri folöld á ári, voru feður 3,42% fæddra folalda í byrjun tímabilsins en hlutfall afkvæma þeirra var komið í 11,29% árið 2024. Þar á meðal voru 4 stóðhestar með yfir 100 folöld á ári, tveir þeirra þrjú og fjögur ár í röð. Neikvætt samband fannst milli fjölda sæðinga og fjölda skráðra folalda innan sama árs, á þeim árum sem mesta aukning varð í notkun sæðinga. Aukin notkun sæðinga var því ekki að stækka hrossastofninn heldur tengdist fremur áherslu ræktenda á gæði fram yfir magn í ræktuninni. Meðaltal skyldleikaræktarstuðuls hækkaði úr 2,75% árið 2015 í 3,06% árið 2024. Ekki fannst marktækt samband milli aukinnar notkunar sæðinga og hækkunar á skyldleikaræktarstuðli enda ekki líklegt að slík áhrif verði sýnileg fyrr en einhverjum kynslóðum síðar. Stöðugar erfðaframfarir mældust í íslenska hrossastofninum en meðal BLUP í árgöngum hækkaði úr um 96 í upphafi tímabilsins í um 106 í lok þess. Ekki var sýnt fram á marktækt samband á milli sæðinga og hækkunar á kynbótamati. Niðurstöðurnar benda til þess að aukin notkun sæðinga hafi átt sér stað á sama tíma og ræktun íslenska hestsins hefur varð markvissari og sérhæfðari, hraðaði þeirri þróun með vaxandi hættu á að hrossastofninn verði einsleitari og virk stofnstærð minnki. Niðurstöðurnar undirstrika mikilvægi þess að fylgjast með þróun erfðabreytileika og skyldleikaræktar í íslenska hrossastofninum. Þótt sæðingar geti stuðlað að hraðari erfðaframförum er mikilvægt að viðhalda jafnvægi milli aukinnar notkunar þeirra og varðveislu erfðafjölbreytileika til lengri tíma.
Hestafræði, Sæðingar, Fyljanir, Hrossarækt, Stóðhestar, Folöld, BLUP, Skyldleikaræktarstuðull
Networked Digital Library of Theses and Dissertations