{"id":{"repo_id":"ag-u-iceland","oai_identifier":"oai:skemman.is:1946/53670"},"canonical_url":"https://search.dev.ndltd.org/etd/ag-u-iceland/oai:skemman.is:1946/53670","repository":{"repo_id":"ag-u-iceland","name":"Agricultural University of Iceland","base_url":"https://skemman.is/oai/request"},"display":{"title":"Sveppir í hringrás lífrænna úrgangsefna – Áhrif á niðurbrot og moltugæði","abstract":"Tilgangur þessarar rannsóknar var að kanna hvort valdar sveppategundir gætu haft áhrif á niðurbrot lífræns efnis og eiginleika moltu, auk þess að meta hvort vísbendingar fengjust um niðurbrot mismunandi plastefna í slíku umhverfi. Rannsóknin var framkvæmd við stýrðar rannsóknarstofuaðstæður þar sem sveppir voru ræktaðir í moltu sem fengin var frá gas- og jarðgerðarstöðinni GAJU á höfuðborgarsvæðinu. Notaðar voru átta sveppategundir sem þekktar eru fyrir hæfni til að brjóta niður lignósellulósarík efni og önnur flókin lífræn efni, og voru mismunandi plasttegundir settar í tilraunareiningar til að kanna mögulegt niðurbrot þeirra samhliða líffræðilegum niðurbrotsferlum. Tilraunin var byggð upp í þremur ræktunarstigum: á agar, í frjóvgunarkorni og að lokum í moltu. Til að meta áhrif sveppa á eiginleika moltu voru framkvæmdar mælingar á glæðitapi (loss on ignition, LOI), sem gefur vísbendingar um magn lífræns efnis, og á aðgengilegum næringarefnum, köfnunarefni (N), fosfór (P) og kalíum (K). Einnig voru framkvæmdar massamælingar á plastefnum fyrir og eftir ræktun til að meta mögulegar breytingar. Gagnavinnsla var framkvæmd með tölfræðilegum aðferðum til að bera saman meðferðir og meta hvort breytingar væru marktækar. Niðurstöður rannsóknarinnar sýndu að sveppir höfðu mælanleg áhrif á niðurbrot lífræns efnis og á eiginleika moltu. Í flestum tilvikum jókst aðgengi næringarefna eftir ræktun sveppa, sem bendir til aukinnar örveruvirkni og steinefnamyndunar í ræktunarefninu. Slíkar breytingar gefa til kynna að sveppir geti haft jákvæð áhrif á gæði moltu sem jarðvegsbætis með því að stuðla að umbreytingu næringarefna úr fastbundnu formi í plöntuaðgengilegt form. Á sama tíma sýndu niðurstöður að áhrif sveppa voru breytileg milli ræktunaraðferða, sem bendir til þess að eðlisfræðilegir þættir eins og loftun, rakastig og yfirborðsflatarmál hafi haft afgerandi áhrif á virkni sveppa og hraða niðurbrotsferla. Áhrif sveppa á niðurbrot plastefna reyndust almennt takmörkuð á þeim tíma sem rannsóknin stóð yfir. Þó komu fram vísbendingar um breytingar á sumum efnum, sérstaklega lífplasti, sem bendir til þess að líffræðilegt niðurbrot plastefna geti átt sér stað við ákveðnar aðstæður. Niðurstöðurnar benda hins vegar til þess að slík ferli séu hægfara og háð bæði efnasamsetningu plasts og umhverfisskilyrðum, og að lengri ræktunartími eða breyttar aðstæður gætu verið nauðsynlegar til að ná fram skýrari áhrifum. Rannsóknin hefur ákveðnar takmarkanir sem mikilvægt er að hafa í huga við túlkun niðurstaðna. Tilraunin var framkvæmd við stýrðar rannsóknarstofuaðstæður og á tiltölulega stuttum tíma miðað við náttúruleg jarðgerðarferli. Því er ekki sjálfgefið að niðurstöður rannsóknarinnar endurspegli nákvæmlega það sem myndi gerast í stærri skala eða við raunverulegar aðstæður í úrgangsstjórnun eða landbúnaði. Þrátt fyrir það veitir rannsóknin mikilvægar vísbendingar um mögulegt hlutverk sveppa í niðurbroti lífrænna úrgangsefna og þróun lífrænna jarðvegsbætiefna. Í heild benda niðurstöður rannsóknarinnar til þess að sveppir geti verið gagnlegt verkfæri í hringrás lífrænna efna og í þróun sjálfbærra lausna í úrgangsstjórnun og landbúnaði. Með aukinni þekkingu á samspili sveppa, lífrænna efna og umhverfisþátta er mögulegt að bæta nýtingu lífrænna úrgangsefna og stuðla að sjálfbærari framleiðslu og jarðvegsstjórnun í framtíðinni.","abstract_html":"Tilgangur þessarar rannsóknar var að kanna hvort valdar sveppategundir gætu haft áhrif á niðurbrot lífræns efnis og eiginleika moltu, auk þess að meta hvort vísbendingar fengjust um niðurbrot mismunandi plastefna í slíku umhverfi. Rannsóknin var framkvæmd við stýrðar rannsóknarstofuaðstæður þar sem sveppir voru ræktaðir í moltu sem fengin var frá gas- og jarðgerðarstöðinni GAJU á höfuðborgarsvæðinu. Notaðar voru átta sveppategundir sem þekktar eru fyrir hæfni til að brjóta niður lignósellulósarík efni og önnur flókin lífræn efni, og voru mismunandi plasttegundir settar í tilraunareiningar til að kanna mögulegt niðurbrot þeirra samhliða líffræðilegum niðurbrotsferlum. Tilraunin var byggð upp í þremur ræktunarstigum: á agar, í frjóvgunarkorni og að lokum í moltu. Til að meta áhrif sveppa á eiginleika moltu voru framkvæmdar mælingar á glæðitapi (loss on ignition, LOI), sem gefur vísbendingar um magn lífræns efnis, og á aðgengilegum næringarefnum, köfnunarefni (N), fosfór (P) og kalíum (K). Einnig voru framkvæmdar massamælingar á plastefnum fyrir og eftir ræktun til að meta mögulegar breytingar. Gagnavinnsla var framkvæmd með tölfræðilegum aðferðum til að bera saman meðferðir og meta hvort breytingar væru marktækar. Niðurstöður rannsóknarinnar sýndu að sveppir höfðu mælanleg áhrif á niðurbrot lífræns efnis og á eiginleika moltu. Í flestum tilvikum jókst aðgengi næringarefna eftir ræktun sveppa, sem bendir til aukinnar örveruvirkni og steinefnamyndunar í ræktunarefninu. Slíkar breytingar gefa til kynna að sveppir geti haft jákvæð áhrif á gæði moltu sem jarðvegsbætis með því að stuðla að umbreytingu næringarefna úr fastbundnu formi í plöntuaðgengilegt form. Á sama tíma sýndu niðurstöður að áhrif sveppa voru breytileg milli ræktunaraðferða, sem bendir til þess að eðlisfræðilegir þættir eins og loftun, rakastig og yfirborðsflatarmál hafi haft afgerandi áhrif á virkni sveppa og hraða niðurbrotsferla. Áhrif sveppa á niðurbrot plastefna reyndust almennt takmörkuð á þeim tíma sem rannsóknin stóð yfir. Þó komu fram vísbendingar um breytingar á sumum efnum, sérstaklega lífplasti, sem bendir til þess að líffræðilegt niðurbrot plastefna geti átt sér stað við ákveðnar aðstæður. Niðurstöðurnar benda hins vegar til þess að slík ferli séu hægfara og háð bæði efnasamsetningu plasts og umhverfisskilyrðum, og að lengri ræktunartími eða breyttar aðstæður gætu verið nauðsynlegar til að ná fram skýrari áhrifum. Rannsóknin hefur ákveðnar takmarkanir sem mikilvægt er að hafa í huga við túlkun niðurstaðna. Tilraunin var framkvæmd við stýrðar rannsóknarstofuaðstæður og á tiltölulega stuttum tíma miðað við náttúruleg jarðgerðarferli. Því er ekki sjálfgefið að niðurstöður rannsóknarinnar endurspegli nákvæmlega það sem myndi gerast í stærri skala eða við raunverulegar aðstæður í úrgangsstjórnun eða landbúnaði. Þrátt fyrir það veitir rannsóknin mikilvægar vísbendingar um mögulegt hlutverk sveppa í niðurbroti lífrænna úrgangsefna og þróun lífrænna jarðvegsbætiefna. Í heild benda niðurstöður rannsóknarinnar til þess að sveppir geti verið gagnlegt verkfæri í hringrás lífrænna efna og í þróun sjálfbærra lausna í úrgangsstjórnun og landbúnaði. Með aukinni þekkingu á samspili sveppa, lífrænna efna og umhverfisþátta er mögulegt að bæta nýtingu lífrænna úrgangsefna og stuðla að sjálfbærari framleiðslu og jarðvegsstjórnun í framtíðinni.","abstract_has_math":false,"creators":["Hermann Haukur Aspar 1967-"],"institution":null,"degree_name":null,"degree_level":null,"degree_discipline":null,"degree_department":null,"school":null,"contributors":["Landbúnaðarháskóli Íslands"],"advisors":[],"committee_chairs":[],"committee_members":[],"year":2026,"date_issued":"2026-06-09T13:45:04Z","date_published":"2026-06-09T13:45:04Z","updated_at":"2026-07-27T18:39:44Z","subjects":["Búvísindi","Sveppir","Molta","Iðnaðarmolta","Niðurbrot lífræns efni","Plastefni","Næringarefni (NPK)","Glæðitap","Jarðvegsbætiefni","Jarðgerð","Hringrás lífrænna úrgangsefna","Örveruvirkni","Jarðvegsfræði"],"languages":["is"],"rights":[],"rights_urls":[],"identifier_entries":[]},"links":{"outbound_url":"https://hdl.handle.net/1946/53670","outbound_label":"Handle","outbound_source":"dc:identifier.uri"},"metadata_groups":[{"id":"people","label":"People","entries":[{"key":"dc:contributor","label":"Contributor","values":["Landbúnaðarháskóli Íslands"]},{"key":"dc:creator","label":"Author","values":["Hermann Haukur Aspar 1967-"]}]},{"id":"academic_context","label":"Academic Context","entries":[{"key":"dc:date.accessioned","label":"Dc Date Accessioned","values":["2026-06-09T13:44:59Z"]},{"key":"dc:date.available","label":"Dc Date Available","values":["2026-06-09T13:44:59Z"]},{"key":"dc:date.issued","label":"Date","values":["2026-06-09T13:45:04Z"]},{"key":"dc:type","label":"Dc Type","values":["Thesis"]}]},{"id":"subjects_keywords","label":"Subjects and Keywords","entries":[{"key":"dc:subject","label":"Dc Subject","values":["Búvísindi","Sveppir","Molta","Iðnaðarmolta","Niðurbrot lífræns efni","Plastefni","Næringarefni (NPK)","Glæðitap","Jarðvegsbætiefni","Jarðgerð","Hringrás lífrænna úrgangsefna","Örveruvirkni","Jarðvegsfræði"]}]},{"id":"language_rights","label":"Language and Rights","entries":[{"key":"dc:language.iso","label":"Language (ISO)","values":["is"]}]},{"id":"identifiers","label":"Identifiers","entries":[{"key":"dc:identifier.uri","label":"Identifier URI","values":["https://hdl.handle.net/1946/53670"]}]},{"id":"additional","label":"Additional Metadata","entries":[{"key":"dc:description.abstract","label":"Abstract","values":["Tilgangur þessarar rannsóknar var að kanna hvort valdar sveppategundir gætu haft áhrif á niðurbrot lífræns efnis og eiginleika moltu, auk þess að meta hvort vísbendingar fengjust um niðurbrot mismunandi plastefna í slíku umhverfi. Rannsóknin var framkvæmd við stýrðar rannsóknarstofuaðstæður þar sem sveppir voru ræktaðir í moltu sem fengin var frá gas- og jarðgerðarstöðinni GAJU á höfuðborgarsvæðinu. Notaðar voru átta sveppategundir sem þekktar eru fyrir hæfni til að brjóta niður lignósellulósarík efni og önnur flókin lífræn efni, og voru mismunandi plasttegundir settar í tilraunareiningar til að kanna mögulegt niðurbrot þeirra samhliða líffræðilegum niðurbrotsferlum. Tilraunin var byggð upp í þremur ræktunarstigum: á agar, í frjóvgunarkorni og að lokum í moltu. Til að meta áhrif sveppa á eiginleika moltu voru framkvæmdar mælingar á glæðitapi (loss on ignition, LOI), sem gefur vísbendingar um magn lífræns efnis, og á aðgengilegum næringarefnum, köfnunarefni (N), fosfór (P) og kalíum (K). Einnig voru framkvæmdar massamælingar á plastefnum fyrir og eftir ræktun til að meta mögulegar breytingar. Gagnavinnsla var framkvæmd með tölfræðilegum aðferðum til að bera saman meðferðir og meta hvort breytingar væru marktækar. Niðurstöður rannsóknarinnar sýndu að sveppir höfðu mælanleg áhrif á niðurbrot lífræns efnis og á eiginleika moltu. Í flestum tilvikum jókst aðgengi næringarefna eftir ræktun sveppa, sem bendir til aukinnar örveruvirkni og steinefnamyndunar í ræktunarefninu. Slíkar breytingar gefa til kynna að sveppir geti haft jákvæð áhrif á gæði moltu sem jarðvegsbætis með því að stuðla að umbreytingu næringarefna úr fastbundnu formi í plöntuaðgengilegt form. Á sama tíma sýndu niðurstöður að áhrif sveppa voru breytileg milli ræktunaraðferða, sem bendir til þess að eðlisfræðilegir þættir eins og loftun, rakastig og yfirborðsflatarmál hafi haft afgerandi áhrif á virkni sveppa og hraða niðurbrotsferla. Áhrif sveppa á niðurbrot plastefna reyndust almennt takmörkuð á þeim tíma sem rannsóknin stóð yfir. Þó komu fram vísbendingar um breytingar á sumum efnum, sérstaklega lífplasti, sem bendir til þess að líffræðilegt niðurbrot plastefna geti átt sér stað við ákveðnar aðstæður. Niðurstöðurnar benda hins vegar til þess að slík ferli séu hægfara og háð bæði efnasamsetningu plasts og umhverfisskilyrðum, og að lengri ræktunartími eða breyttar aðstæður gætu verið nauðsynlegar til að ná fram skýrari áhrifum. Rannsóknin hefur ákveðnar takmarkanir sem mikilvægt er að hafa í huga við túlkun niðurstaðna. Tilraunin var framkvæmd við stýrðar rannsóknarstofuaðstæður og á tiltölulega stuttum tíma miðað við náttúruleg jarðgerðarferli. Því er ekki sjálfgefið að niðurstöður rannsóknarinnar endurspegli nákvæmlega það sem myndi gerast í stærri skala eða við raunverulegar aðstæður í úrgangsstjórnun eða landbúnaði. Þrátt fyrir það veitir rannsóknin mikilvægar vísbendingar um mögulegt hlutverk sveppa í niðurbroti lífrænna úrgangsefna og þróun lífrænna jarðvegsbætiefna. Í heild benda niðurstöður rannsóknarinnar til þess að sveppir geti verið gagnlegt verkfæri í hringrás lífrænna efna og í þróun sjálfbærra lausna í úrgangsstjórnun og landbúnaði. Með aukinni þekkingu á samspili sveppa, lífrænna efna og umhverfisþátta er mögulegt að bæta nýtingu lífrænna úrgangsefna og stuðla að sjálfbærari framleiðslu og jarðvegsstjórnun í framtíðinni."]},{"key":"dc:title","label":"Title","values":["Sveppir í hringrás lífrænna úrgangsefna – Áhrif á niðurbrot og moltugæði","Fungi in the Circular Utilization of Organic Waste – Effects on Decomposition"]}]}],"canonical_facts":{"dc:contributor":["Landbúnaðarháskóli Íslands"],"dc:creator":["Hermann Haukur Aspar 1967-"],"dc:date.accessioned":["2026-06-09T13:44:59Z"],"dc:date.available":["2026-06-09T13:44:59Z"],"dc:date.issued":["2026-06-09T13:45:04Z"],"dc:description.abstract":["Tilgangur þessarar rannsóknar var að kanna hvort valdar sveppategundir gætu haft áhrif á niðurbrot lífræns efnis og eiginleika moltu, auk þess að meta hvort vísbendingar fengjust um niðurbrot mismunandi plastefna í slíku umhverfi. Rannsóknin var framkvæmd við stýrðar rannsóknarstofuaðstæður þar sem sveppir voru ræktaðir í moltu sem fengin var frá gas- og jarðgerðarstöðinni GAJU á höfuðborgarsvæðinu. Notaðar voru átta sveppategundir sem þekktar eru fyrir hæfni til að brjóta niður lignósellulósarík efni og önnur flókin lífræn efni, og voru mismunandi plasttegundir settar í tilraunareiningar til að kanna mögulegt niðurbrot þeirra samhliða líffræðilegum niðurbrotsferlum. Tilraunin var byggð upp í þremur ræktunarstigum: á agar, í frjóvgunarkorni og að lokum í moltu. Til að meta áhrif sveppa á eiginleika moltu voru framkvæmdar mælingar á glæðitapi (loss on ignition, LOI), sem gefur vísbendingar um magn lífræns efnis, og á aðgengilegum næringarefnum, köfnunarefni (N), fosfór (P) og kalíum (K). Einnig voru framkvæmdar massamælingar á plastefnum fyrir og eftir ræktun til að meta mögulegar breytingar. Gagnavinnsla var framkvæmd með tölfræðilegum aðferðum til að bera saman meðferðir og meta hvort breytingar væru marktækar. Niðurstöður rannsóknarinnar sýndu að sveppir höfðu mælanleg áhrif á niðurbrot lífræns efnis og á eiginleika moltu. Í flestum tilvikum jókst aðgengi næringarefna eftir ræktun sveppa, sem bendir til aukinnar örveruvirkni og steinefnamyndunar í ræktunarefninu. Slíkar breytingar gefa til kynna að sveppir geti haft jákvæð áhrif á gæði moltu sem jarðvegsbætis með því að stuðla að umbreytingu næringarefna úr fastbundnu formi í plöntuaðgengilegt form. Á sama tíma sýndu niðurstöður að áhrif sveppa voru breytileg milli ræktunaraðferða, sem bendir til þess að eðlisfræðilegir þættir eins og loftun, rakastig og yfirborðsflatarmál hafi haft afgerandi áhrif á virkni sveppa og hraða niðurbrotsferla. Áhrif sveppa á niðurbrot plastefna reyndust almennt takmörkuð á þeim tíma sem rannsóknin stóð yfir. Þó komu fram vísbendingar um breytingar á sumum efnum, sérstaklega lífplasti, sem bendir til þess að líffræðilegt niðurbrot plastefna geti átt sér stað við ákveðnar aðstæður. Niðurstöðurnar benda hins vegar til þess að slík ferli séu hægfara og háð bæði efnasamsetningu plasts og umhverfisskilyrðum, og að lengri ræktunartími eða breyttar aðstæður gætu verið nauðsynlegar til að ná fram skýrari áhrifum. Rannsóknin hefur ákveðnar takmarkanir sem mikilvægt er að hafa í huga við túlkun niðurstaðna. Tilraunin var framkvæmd við stýrðar rannsóknarstofuaðstæður og á tiltölulega stuttum tíma miðað við náttúruleg jarðgerðarferli. Því er ekki sjálfgefið að niðurstöður rannsóknarinnar endurspegli nákvæmlega það sem myndi gerast í stærri skala eða við raunverulegar aðstæður í úrgangsstjórnun eða landbúnaði. Þrátt fyrir það veitir rannsóknin mikilvægar vísbendingar um mögulegt hlutverk sveppa í niðurbroti lífrænna úrgangsefna og þróun lífrænna jarðvegsbætiefna. Í heild benda niðurstöður rannsóknarinnar til þess að sveppir geti verið gagnlegt verkfæri í hringrás lífrænna efna og í þróun sjálfbærra lausna í úrgangsstjórnun og landbúnaði. Með aukinni þekkingu á samspili sveppa, lífrænna efna og umhverfisþátta er mögulegt að bæta nýtingu lífrænna úrgangsefna og stuðla að sjálfbærari framleiðslu og jarðvegsstjórnun í framtíðinni."],"dc:identifier.uri":["https://hdl.handle.net/1946/53670"],"dc:language.iso":["is"],"dc:subject":["Búvísindi","Sveppir","Molta","Iðnaðarmolta","Niðurbrot lífræns efni","Plastefni","Næringarefni (NPK)","Glæðitap","Jarðvegsbætiefni","Jarðgerð","Hringrás lífrænna úrgangsefna","Örveruvirkni","Jarðvegsfræði"],"dc:title":["Sveppir í hringrás lífrænna úrgangsefna – Áhrif á niðurbrot og moltugæði","Fungi in the Circular Utilization of Organic Waste – Effects on Decomposition"],"dc:type":["Thesis"]},"updated_at":"2026-07-27T18:39:44Z"}